Nếu bạn là một phụ huynh đang có con học lớp 12, có lẽ bạn đang sống trong một nỗi lo rất quen: con mình sắp đặt cược cả tương lai vào một lựa chọn mà chính nó cũng chưa hiểu rõ. Tôi viết bài này không phải với tư cách một chuyên gia đứng từ xa, mà với tư cách một người đã từng đặt cược sai — và phải trả giá bằng những năm tháng tối tăm nhất của tuổi trẻ.

Tôi tên là Phạm Hoàng Gia, giáo viên Toán. Đây là câu chuyện thật của tôi, và là lý do hôm nay tôi dành cả sự nghiệp để giúp học sinh chọn nghề bằng chính kiến, thay vì bị cuốn đi bởi FOMO.

Cú trượt mang tên “sợ bị bỏ lại”

Tôi từng là học sinh trường chuyên Lê Hồng Phong. Cái mác ấy nghe thì oai, nhưng với một đứa trẻ 18 tuổi, nó là một sức ép vô hình: học trường chuyên thì phải chọn ngành “xứng tầm”, phải theo điều mà xã hội đang tung hô.

Năm lớp 12, giữa làn sóng “kỹ thuật là tương lai”, tôi chọn ngành cơ điện tử. Không phải vì tôi hiểu nó. Không phải vì tôi yêu nó. Mà vì tôi sợ — sợ chọn khác đi thì mình tụt lại, sợ làm trái kỳ vọng của mọi người xung quanh. Thậm chí lúc đó tôi còn mang sẵn một định kiến rằng mình ghét nghề giáo, sau một trải nghiệm xấu hồi cấp hai.

Đó chính xác là FOMO — fear of missing out, nỗi sợ bị bỏ lại phía sau. Và nó đã đẩy tôi vào một quyết định không phải của mình.

Tôi tưởng mình thích kỹ thuật vì hồi nhỏ mê xếp LEGO. Mãi sau này tôi mới hiểu: cái tôi thích không phải là lắp ráp máy móc, mà là xây dựng những hệ thống sống được — hệ thống con người, hệ thống tư duy. Tôi đã đọc sai chính mình.

Những năm tháng “99,9% bóng tối”

Khi học sai ngành, tôi rơi vào một trạng thái mà tôi vẫn gọi là “99,9% bóng tối”. Mỗi ngày là một cuộc giằng xé: bỏ thì phải thừa nhận mình đã sai, mà đi tiếp thì biết chắc mình đang đi nhầm đường chỉ để giữ lấy một tấm bằng.

Tôi kể chi tiết này, vì tôi muốn các bậc phụ huynh hiểu một điều mà số liệu khô khan không nói hết được: chọn sai ngành không chỉ là mất vài năm học phí. Nó là khủng hoảng bản sắc ở đúng giai đoạn một con người cần năng lượng nhất để bứt phá.

Và đây không phải câu chuyện cá biệt của riêng tôi. Theo khảo sát của Trung tâm Dự báo nhu cầu nhân lực TP.HCM, khoảng 60% sinh viên chọn sai ngành; nhiều thống kê cho thấy tỷ lệ sinh viên bỏ học hoặc bị cảnh báo học vụ vì học sai ngành lên tới hai con số mỗi năm. Con của bạn đang bước vào một sân chơi mà hơn một nửa người chơi đặt cược nhầm cửa.

Bước ngoặt: khi tôi “trở về 0” và tìm lại chính mình

Tôi thoát ra khỏi bóng tối không phải nhờ một phép màu, mà nhờ quá trình xây lại nội lực. Một khóa học phát triển bản thân của thầy Nguyễn Hữu Trí đã giúp tôi gỡ từng nút thắt, và quan trọng nhất là dám đặt lại câu hỏi gốc: Mình thật sự là ai? Mình muốn gì?

Khi quay về với giáo dục, tôi phát triển “như cá gặp nước”. Hóa ra suốt thời gian qua, thế mạnh thật của tôi nằm ở hai chỗ:

• Biến cái khó thành dễ hiểu — tôi dạy Toán, môn bị xem là khó nhất, và công việc của tôi là làm cho những điều trừu tượng trở nên gần gũi với học sinh.
• Làm việc với con người và cảm xúc — tôi thường đóng vai “người phiên dịch”, dịch lại ngôn ngữ và cảm xúc của học sinh để cha mẹ hiểu con mình hơn, từ đó giảm bớt mâu thuẫn trong nhà.

Chính vì từng đứng ở cả hai phía — đứa trẻ chọn sai và người thầy gỡ rối — tôi nhận ra: vấn đề lớn nhất của các em không phải là thiếu thông tin về ngành nghề, mà là thiếu chính kiến về bản thân.

“Chính kiến” — thứ mà mọi bài trắc nghiệm hướng nghiệp đang bỏ quên

Sau tất cả, bài học lớn nhất đời tôi gói gọn trong một câu: sống có chính kiến. Hiểu bản thân, có quan điểm riêng, biết mình cần một cuộc sống thế nào — để không bị FOMO hay kỳ vọng của người khác kéo đi.

Đó là lý do tôi xây dựng một hệ thống định hướng nghề dựa trên chính kiến, chứ không phải dựa trên việc “ngành nào đang hot”. Triết lý của nó rất đơn giản nhưng đi ngược số đông:

Hiểu bản thân trước. Chọn ngành sau.
Một đứa trẻ biết rõ mình là ai sẽ tự chọn đúng. Một đứa trẻ chỉ chạy theo xu hướng sẽ chọn lại cú trượt của tôi mười tám năm trước.

Phần lớn dịch vụ hướng nghiệp hiện nay dừng ở một bài trắc nghiệm tính cách rồi gợi ý vài ngành. Nó giống như đưa cho con bạn một tấm bản đồ mà quên hỏi: con muốn đi đâu? Hệ thống của tôi làm điều ngược lại — bắt đầu từ việc giúp các em (và cả cha mẹ) hiểu con người bên trong, gọi tên được điều mình thật sự coi trọng, rồi mới đối chiếu với thế giới nghề nghiệp. Và vì tôi quen làm cầu nối giữa hai thế hệ, tôi đặc biệt chú trọng việc để cha mẹ và con cùng ngồi vào một bàn, thay vì mỗi người nói một ngôn ngữ.

Vì sao tôi kể hết câu chuyện này cho bạn

Tôi không viết bài này để hứa với bạn rằng con bạn sẽ “chọn đúng 100%”. Không ai trung thực mà dám hứa điều đó. Thất bại và những lần đi chệch là một phần hiển nhiên của trưởng thành — chính tôi là minh chứng.

Điều tôi tin, và đã sống để kiểm chứng, là thế này: một quyết định được đưa ra từ chính kiến — dù chưa hoàn hảo — vẫn vững vàng hơn vạn lần một quyết định đến từ nỗi sợ. Bởi khi con bạn tự hiểu vì sao mình chọn, con sẽ có sức bền để đi đường dài, và đủ bản lĩnh để điều chỉnh khi cần.

Tôi chia sẻ vết sẹo của mình một cách công khai, với cả tên trường, tên ngành, tên người thầy đã thay đổi đời tôi — vì tôi tin rằng câu chuyện thật mới có sức mạnh thật. Nếu bạn là một phụ huynh đang đứng trước mùa chọn ngành cùng con, tôi mong câu chuyện này nhắc bạn một điều: trước khi hỏi “con nên học ngành gì?”, hãy cùng con hỏi “con thật sự là ai?”.

---

Tôi là Phạm Hoàng Gia — giáo viên, và là người từng đi qua vùng tối của việc chọn sai. Nếu bài viết này chạm đến điều bạn đang trăn trở, hãy để lại một bình luận kể về băn khoăn của con bạn, hoặc chia sẻ bài viết cho một người cha, người mẹ đang cần nó. Tôi viết để đồng hành, không để hối thúc.